Met welk zintuig kunnen we het denken waarnemen? Niet met onze ogen of oren, dat is duidelijk genoeg. Wanneer we proberen om het denken voor de eerste keer te vatten, het is gedachte wat we zien: inhouden. We weten wat we aan het denken zijn wanneer we gezonde mensen zijn. Het is het bewustzijn wat maakt dat we weten wat we denken. Of, om het andersom te stellen: omdat we weten wat we denken, zijn we bewust.

Maar dit is niet het denkproces, niet de activiteit van het denken wat we waarnemen. Als we proberen om het denken als een activiteit te vatten, dan hebben we een ander specifiek zintuig nodig, we zouden het ‘innerlijk zintuig’ kunnen noemen.

Als eerste moeten we ons herinneren wat we deden, we kunnen niet het denken zien terwijl we denken. We moeten oefeningen doen om actief te denken en vervolgens te herinneren wat we precies deden toen we dachten. Hetzelfde ‘zintuig’ dat het mogelijk maakt om herinneringen te hebben geeft ons de kracht om te herinneren hoe we hebben gedacht – ook al vergt het meer innerlijke energie om dat te doen. Het heeft tijd nodig om ons denken te wekken. De gedachten zijn over wanneer we onze blik op het denken richten. Maar proberen om het proces van het denken te vatten terwijl we denken, wekt een nieuw zintuig, het ‘innerlijke zintuig’. Een ding is absoluut zeker: het zintuig dat de akt van het denken waarneemt in het heden – meer dan van de herinnering – is ook denken. Het ‘oog’ waarmee we het denken zien als een activiteit is het denken zelf.

Twee dingen kunnen we hier leren zien. Het eerste is dat wij zelf elk begrip genereren, elke analyse en synthese, elke logische beweging in het denken. Hoewel gedachte als inhoud gegeven kan zijn – dat is, waar wij de inhoud niet creëren – moeten ze gedacht worden als we willen weten dat we ze hebben. En we kunnen niets denken dat ondenkbaar is. Dus is het bepaald schokkend om gewend te raken aan de ervaring dat denken door mij in het leven is gebracht, en alleen door mij. Niet de inhouden, maar de ‘kennende’ activiteit.

De tweede observatie in het denken over het denken is dat we echte kunstenaars van het denken zijn, dat we precies weten hoe we het moeten doen – hoewel we het ons nooit realiseren, en ons nooit zouden realiseren, als we niet waren begonnen om te proberen het denken waar te nemen met het denken.

Feniks, Aberdeen Bestiarium.Wat ‘zien’ wij, wanneer we onze blik richten op ons eigen denken? door Mieke Mosmuller