We spreken nog steeds over de waarheid en ik roep nog eens in herinnering de uitspraak van Aristoteles, als iets zo is en je zegt dat het zo is, dan is dat waarheid, als iets zo is en je zegt dat het niet zo is, dan is dat onwaarheid, en dat kun je dan ook nog omkeren. Nou is dat met eenvoudige feiten natuurlijk nog wel redelijk na te volgen, maar zodra iets wat ingewikkelder wordt, dan wordt het ook moeilijker om te zeggen dat iets zo is en dat het dan ook correspondeert met dat het werkelijk zo is. Als ik zeg in mijn tuin staat een kastanjeboom, ja, dat valt te verifiëren, maar wanneer ik een uitvoerig verhaal vertel en iemand vertelt dat na, dan is dat veel moeilijker in de eerste plaats exact na te vertellen en in de tweede plaats te verifiëren of dat ook werkelijk zo gezegd werd.
Daar ligt een heel groot probleem. We kijken natuurlijk allemaal wel eens naar video’s op YouTube, naar praatprogramma’s, dat doet u nu ook, nu u naar mij zit te kijken, en wat natuurlijk dan toch opvalt is dat er ongelooflijk veel verschillende opinies zijn. De opgave voor de mens is om in al die opinies de waarheid te vinden.
Maar ja, dan moet je toch eigenlijk wel een zekere training met jezelf beginnen. Wat ik in de jaren dat ik voordrachten geef en heel veel met mensen spreek, merk, is dat datgene wat ik zeg, dat dat vaak terugkomt bij mij, zoiets als, ja maar Mieke heeft gezegd ofzo, of iemand komt tegen mij zeggen, jij hebt ooit gezegd dat, en wat dan vaak gebeurt is dat ik helemaal niet herken dat ik dat ooit gezegd zou kunnen hebben. Ja, dat zeg ik dan natuurlijk ook, maar wat is er intussen dan gebeurd met wat ik gezegd heb oorspronkelijk, en hoe het nu bij mij terugkomt.
Dan moet ik zeggen, ja dat is niet waar wat je nu zegt. Dan zeggen ze, ja maar je hebt het zelf gezegd. Nee, dat kan niet, enzovoort enzovoort.
Ik herinner me dan altijd een vraag van Toon Hermans, die op een gegeven moment tegen mij zei, jij bent arts, jij zit in je spreekkamer, je praat met mensen, luister je ook naar wat ze zeggen. Ik vond dat een beetje een merkwaardige vraag natuurlijk. Ik denk dat je als arts wel de bedoeling hebt tenminste om naar mensen te luisteren, hoewel je als je als patiënt bij de dokter komt, vaak niet het gevoel hebt dat er naar je geluisterd wordt, maar dat even tussen haakjes. Ik heb wel altijd mijn best gedaan om echt naar de mensen te luisteren. Dus ik zei tegen hem, ja natuurlijk luister ik naar de mensen, in ieder geval doe ik mijn best daarvoor. En toen zei hij, nou dat moet je niet doen, je moet kijken. Want wat je ziet, dat is waar, maar wat mensen zeggen, ja dat is nog maar altijd de vraag of dat waar is. Ik had daar een wat andere opvatting over, maar ik begrijp wel heel goed wat hij bedoeld heeft, omdat je in het spreken een heel gecompliceerd geheel van feiten probeert onder woorden te brengen, terwijl dat wat daar zit tegenover je, ja dat is natuurlijk een feit. En dat is ook heel gecompliceerd, maar dat is toch veel meer wat het is. En zo ben ik in de tijd, toen ik het boekje Leer Denken schreef, ook begonnen met de visuele waarneming. Dat je probeert om na een dag eens te gaan zitten en je af te vragen of er één gebeurtenis, een ontmoeting met een mens, je af te vragen, wat heb ik daar nou eigenlijk gezien. Later kun je ook zeggen, wat heb ik gehoord en hoe was dat horen, maar in eerste instantie, wat heb ik nu eigenlijk gezien, en dan probeer je een beeld te vormen van wat je nou eigenlijk gezien hebt. En dat is over het algemeen een vrij schokkende ervaring, namelijk, behalve wanneer je iemand bent die werkelijk een genie in het waarnemen is, is het toch meestal zo dat je dan moet constateren dat je heel veel niet hebt gezien. Had die persoon een bril op, zag die er gezond uit of niet, wat voor kleur trui of jasje of jurk had hij of zij aan, hoe waren de handbewegingen, waren die stil, rustig, of was dat heel geagiteerd. Een heel complex van visuele waarnemingen waarvan je moet bekennen aan jezelf dat daar een heel stuk ontbreekt.
Veel sterker is het nog het geval wanneer je datzelfde doet met wat je hebt gehoord dat iemand zei. En dat is natuurlijk over het algemeen niet zo makkelijk vast te stellen wat daar allemaal ontbreekt of veranderd is intussen al, maar een poging om als het ware na te vertellen wat die ander gezegd heeft, zo precies mogelijk, is meestal ook een grote mislukking. Dat moet echt geoefend worden, je moet echt, of je moet niks natuurlijk, maar als je niet als een onbewuste leugenaar door het leven wil gaan, dan moet je toch iets aan jezelf doen waardoor je steeds meer en meer in staat raakt om datgene wat iemand jou vertelt ook echt precies na te kunnen vertellen zoals het verteld was en niet jouw eigen interpretatie daarvan.
Hoeveel van wat iemand jou vertelt mis je? Heel veel. En zo zijn de verslagen van mensen die ergens geweest zijn en die bijvoorbeeld een receptie hebben bezocht met een speech en je zou dan aan twintig mensen vragen, vertel nou eens hoe dat was en wat je hebt gehoord, en dan is dat schokkend hoe verschillend dat is en ook echt afwijkend. Kijk, je kan je nog voorstellen dat de een een ander stuk hoort dan de ander, maar wel hoort wat er werkelijk gezegd werd, maar dat is vaak niet zo, het is vaak dan aangevuld met iets wat je uit jezelf haalt.
Dat wordt sterker naarmate datgene wat je hoort langer duurt. Het is bekend dat onze concentratiekracht niet oneindig is, je kan niet van iemand vragen dat hij anderhalf uur geconcentreerd naar een spreker luistert, dat gaat niet. Dan moet je dus af en toe je focus versnipperen, die laat je dan even los en dan mis je dus wat. Niks aan te doen. En de een mist dit en de ander mist dat, dus als het dan samenkomt is het over het algemeen toch alweer het geheel, maar wanneer je een stukje mist en je merkt niet dat je zelf aanvult wat je gemist hebt, dan krijg je dus echt een vertekend beeld. Dat is de onwaarheid waar wij voortdurend mee te maken hebben, geproduceerd door onszelf en geproduceerd door de medemens, waardoor je datgene wat iemand vertelt, inderdaad zoals Toon Hermans zei, niet voor absoluut de waarheid kunt nemen, want wij mensen zijn daar eenvoudig weg ongeoefend niet toe in staat om iets wat een gecompliceerde waarneming is om die, zeker als die langer duurt, om die precies zo weer te geven zoals die was. Kijk dat heb je met een filmpje natuurlijk wel. Dat is ook de grote verleiding van onze tijd en ook een enorme hulp dat je alles kunt opnemen. Wanneer ik nu een voordracht geef, dan wordt die opgenomen en dan kan je altijd naderhand weten wat je gezegd hebt, als je het zelf niet meer zou weten, dan weet het apparaat het in ieder geval nog. Maar dat was vroeger natuurlijk niet, dan was de voordragende, die droeg het verhaal voor en als dat niet werd opgenomen, maar bijvoorbeeld met notities werd vastgehouden, dan had je toch een heel grote mogelijkheid dat dat niet helemaal overeenkomt met wat er werkelijk gezegd werd. Er is bijvoorbeeld een heel groot deel informatie over wat Rudolf Steiner in privégesprekken heeft gezegd en ja, je moet daarbij altijd toch maar voor ogen houden dat daar wel die privépersoon tussen zit die dat gehoord heeft en die misschien iets speciaals wilde horen en dat dan ook gehoord heeft, terwijl dat niet gezegd werd. Dat zijn allemaal gewone menselijke processen.
Dat heeft nog niet eens iets met bewuste leugen te maken, maar dat heeft te maken met het feit dat we min of meer ongetraind in het leven staan en dat we niet in staat zijn om heel exact zo tegenwoordig te zijn, de tegenwoordigheid van geest voortdurend te hebben, waardoor je datgene wat voor je verschijnt en wat je hoort, wat er gezegd wordt, exact kunt weergeven. Dus dat was iets wat zich aansloot, deze gedachtengang, bij datgene wat ik de vorige keer heb gezegd en ik zeg dat nu omdat het toch wel echt een uitdaging is, al die gesproken woorden op YouTube, nieuws, daar heb je het al, wat is daar waar, wat als nieuws gegeven wordt, maar dan de interpretaties daarvan, ja dat is helemaal een uitdaging om daar door de enorme veelheid die er is, het bos nog te zien, terwijl je al die bomen ziet, dat gaat eigenlijk eenvoudigweg niet. En ik ben er dus ook mee opgehouden om veel van die gesprekken op YouTube, veel van die uitlatingen te volgen, omdat je werkelijk niet weet waar je mee te maken hebt.
Ik hou me, ik praat natuurlijk ook voor YouTube, dat is duidelijk, dat doe ik nu, maar ik hou me dan liever aan deze thematiek, namelijk aan het proces van de waarheid. Laten we proberen om daar meer vat op te krijgen, zodat je ook in het leven van alledag steeds meer en meer in staat bent om datgene wat zich aan je voortdoet, te nemen zoals het is. En wanneer je daar dan aan anderen over vertelt, dat je dan ook kunt zeggen zoals het is. En dat je niet zegt zoals het niet is. Dat je niet die regel, die oeroude regel van Aristoteles voortdurend hoeft te doorbreken. Wanneer je zegt dat iets zo is, en het is niet zo, dan spreek je niet de waarheid en andersom. En dat gaat voortdurend zijn gang. Je kunt natuurlijk zeggen, nou ja goed, je bent overdreven precies daarin. In het leven van alledag lukt dat natuurlijk helemaal niet om altijd zo precies daarin te zijn.
Maar eigenlijk zouden we moeten proberen om wat dat betreft zo exact te worden als de kunstmatige opnames. Die doen dat wel. Die weten heel precies weer te geven wat er was, maar zonder bewustzijn. Juist het bewustzijn brengt ons daarvan af. Dat wilde ik aan mijn relaas over de waarheid nog toevoegen. En misschien is er de volgende keer nog wel weer iets nieuws wat daaraan toe te voegen is.
