Is het niet bijzonder dat het paasfeest en daarmee natuurlijk ook verbonden hemelvaart en pinksteren nog steeds wordt vastgesteld, het tijdstip daarvan, in samenhang met de kosmos. Dat is toch voor het abstracte verstand iets heel bijzonders. Dat niet intussen al lang is gezegd, nou ja, we doen net als kerstmis. Pasen was als oer-Pasen in het weekend van 5 april. Dus we leggen het daar gewoon vast en doen dat ieder jaar zo. Nee, er wordt rekening gehouden met de kosmische verschijnselen. Namelijk, Pasen valt op de eerste zondag na de eerste volle maan, na het lentepunt. En dat maakt dat, daar zijn we natuurlijk toch wel aan gewend, dat we niet kunnen zeggen, Pasen is altijd in het weekend van 5 april. Dan zou je misschien ook moeten zeggen, we doen niet het weekend, maar we nemen vast de data.
Dat heeft het abstracte verstand toch nog niet volbracht. Het blijft zo, zoals het oorspronkelijk is, namelijk dat de kosmische verhouding tot de aarde van belang is voor het verschijnsel van het paasfeest. En nu hebben we dit jaar een late Pasen. En dat brengt met zich mee, ik heb dat als heel bijzonder beleefd, dat de natuur uiteraard wat verder is dan wanneer we eind maart of begin april Pasen vieren. Dit jaar is de natuur werkelijk in volle uitbundigheid te aanschouwen. Ze jubelt als het ware. En het is nog geen Pasen. En wat je ziet is een overweldigende, lieflijke schoonheid van grasvelden met madeliefjes en paardenbloemen. De appelbomen in volle bloesem. De kersenbomen net uitgebloeid. De prunus vaak nog in volle bloei. Prachtig werkelijk. Wat een lieflijkheid. En wanneer je dan daarnaast het dagelijkse nieuws tot je neemt.
dan moet je toch wel voelen dat er eigenlijk geen groter contrast denkbaar is. Die natuur die zonder te klagen ons ieder jaar verblijt met haar schoonheid, terwijl wij als mensheid ons grof misdragen. En ik geloof dat je dat toch moet zien als het thema van lijden en opstanding rondom Pasen, dat datgene wat wij als mensen als kwaad presteren, dat dat eigenlijk is wat op Goede Vrijdag, hoe moet je dat zeggen, voor eeuwig in evenwicht gebracht wordt, hoewel we als mensheid natuurlijk zelf nog wel moeten volgen. Je ziet in de natuur die lijdzaamheid en verdraagzaamheid die met het levenslichaam van de aarde en de kosmos samen hangt. Daar kun je als mens toch werkelijk wat van leren en wanneer je dan daarnaast ons bezig ziet als mensheid die voortdurend bezig is zich elkaar te bestrijden met middelen waarvan je als weldenkend mens zegt hoe is het mogelijk?
En dat is doodgewoon. We hebben een heel sterk dierlijk deel in onze ziel waarbij we ons dan ook nog moeten bedenken dat het dier in een zekere zuiverheid het instinct uitleeft, dat is daar nu eenmaal mee geboren en dat leeft het uit, terwijl de mens nog begaafd is met een verstand, een vernuft, niet het Duitse Vernunft bedoel ik, maar de slimheid die de mens heeft, waarmee de mens het vermogen heeft om het boze tot een hoogte of diepte te ontwikkelen die je je nauwelijks kunt voorstellen. En wanneer je dan de politici bezig ziet, de wereldleiders bezig ziet, met betrekking tot de bewapening en de oorlogshitsing en het opwekken van bepaalde gevoelens in de mensheid, waardoor de agressie toeneemt. Wanneer je dat waarneemt en je bedenkt dan dat dat bijvoorbeeld een stimulans is voor de wapenindustrie.
Wat doen die mensen? De wapenindustrie, wat wordt daar gemaakt? Denkt daar wel eens ooit iemand over? Daar worden werktuigen gemaakt om op de meest verschrikkelijke manier je medemensen aan een einde te helpen. En dat heet dan overwinning. Nou ja, daar hebben de pacifisten zich natuurlijk altijd al druk over gemaakt, maar ik zie het op het ogenblik enigszins in een ander licht. En dat is in dat contrast van die verdraagzame, trouwe natuur die elk jaar opnieuw tevoorschijn komt, ook al misdragen wij ons, aan de ene kant, en aan de andere kant de afschuwelijke onenigheid die onder mensen werkelijk gecultiveerd wordt. En dan moet ik natuurlijk denken aan de geschiedenis. En er is een oud Indisch geschrift, dat is heel bekend, de Bhagavad Gita, waarin beschreven wordt de vertwijfeling van Arjuna dat hij moet optrekken tegen zijn broeders.
En hij vraagt raad bij zijn wijze vriend Krishna. En in die raadgeving komt dan eigenlijk die prachtige oosterse wijsheid en gemoedsrust tot uiting. Maar Krishna zegt niet: keer om en trek niet ten strijde. wijze raadgeving van Krishna neem teen heel andere wending. En wanneer je dat in je opneemt, dan begrijp je het verschil tussen een oorlog in die tijd en een oorlog in onze tijd. Dat is ook een verschil waar het abstracte verstand geen raad mee weet. Maar wanneer je belevend kunt lezen, dan lees je in die Bhagavad Gita dat de strijd die daar geleverd moet worden, ook werkelijk geleverd moet worden. Dat dat een goddelijk besluit is, zou je kunnen zeggen. Terwijl in onze tijd zijn het goddeloze oorlogen, ook al worden ze misschien vanwege godsdienst gevoerd. Het zijn goddeloze oorlogen, omdat de mens in onze tijd niet gehouden is aan goddelijke raadsbesluiten, maar uit de eigen impulsen zulke dingen doet of laat. Dat is een heel groot verschil. en wanneer het dan nu weer en omdat Pasen zo laat valt en de natuur zo haar trouw en haar overgave laat zien werd het voor mij zo duidelijk dat het feit dat tegelijkertijd op verschillende punten op aarde verschrikkelijke oorlogsmisdaden plaatsvinden die aangeven hoe slecht de mens ook kan zijn, omdat dat zo is, op dit moment zo duidelijk wordt, wilde ik dat naar voren halen deze keer en daarmee laten zien dat dat eigenlijk Pasen is. Dat we als mensen een keuze hebben. We zijn niet ertoe genoodzaakt om ons zo verschrikkelijk slecht te gedragen, dat we de medemens willen ombrengen. Weet ik wat voor gronden we ook hebben. De mens zou in staat zijn om te besluiten daarvan af te zien. En het heeft een tijd lang erop geleken dat dat ook die kant op ging. Wanneer je denkt aan de tijd na de Tweede Wereldoorlog.
Toen waren er natuurlijk ook oorlogsdreigingen, maar die waren toch van een andere aard. Er was meer, na die Tweede Wereldoorlog, een wil om dat nooit meer zo ver te laten komen. Nu zie je dat de wellust, zou ik willen zeggen, aan geweld weer de overhand krijgt en dat dat door keurige heren en dames wordt gepropageerd op grond van misleiding. Zo zie ik het. Dat is Goede Vrijdag. Daar is de allerlaagste drijfveer van de mens zichtbaar geworden om een Gods Zoon op valse gronden ter dood te veroordelen en dat ook uit te voeren. Maar we kennen ook Pasen. Dat is de overwinning van dat lage deel in het mensenbloed. En misschien dat er af en toe iemand is die in leidende functies is, die dat met Pasen ook voelt. En een impuls voelt dat het toch eigenlijk voorbij is dat mensen zich zo verlagen in oorlog.
In Nederland is er de traditie van de Matthäus Passion en de Johannes Passion. Ik las in de krant dat dat vooral in Nederland nog altijd een levende traditie is. Maar ik las ook dat in Japan inmiddels uitvoeringen van de Johannes en de Matthäus Passion plaatsvinden. En daar zag ik ook een filmpje van. En dan zie je die prachtige Japanse mensen die dan daar de Duitse liederen zingen. Wat mij in de Matthäus Passion altijd, – en ook in de Johannes Passion, want de structuur is hetzelfde, buitengewoon gefascineerd heeft, dat zijn de volkstaferelen, de wilde, opgewonden koren, afgewisseld met de heilige bezinning in de koralen. Misschien kunt u er nog heen naar een uitvoering van de Matthäus of de Johannes Passion. En kunt u dat contrast vooral beleven. Dat is het mensheidscontrast dat daar klinkt.
Wij gingen vroeger naar de uitvoeringen van Nicolaus Harnoncourt. Vanwege die zuivere uitvoering, maar ook die ongeëvenaarde tenor die daar altijd meedeed. Kurt Equiluz. Later hebben we de Goede Vrijdag uitvoeringen in het Concertgebouw ontdekt. Onder leiding van Boudewijn Jansen met het Toonkunstkoor. En ik heb niet eerder, ik heb vele uitvoeringen beleefd, maar ik heb niet eerder een uitvoering beleefd waarbij de dirigent zoveel moed heeft om dat contrast te laten beleven. Het contrast dat we zien tussen de goddelijke, heilige, verdraagzame natuur. en de menselijke wildheid die aan de natuur een voorbeeld moet nemen. In dat licht zal ik dit jaar Pasen heel sterk beleven.
Een reactie
Am Abend, da es kühle war,
Ward Adams Fallen offenbar;
Am Abend drücket ihn der Heiland nieder.
Am Abend kam die Taube wieder,
Und trug ein Ölblatt in dem Munde.
O schöne Zeit! O Abendstunde!
Der Friedensschluß ist nun mit Gott gemacht,
Denn Jesus hat sein Kreuz vollbracht.
Sein Leichnam kömmt zur Ruh,
Ach! liebe Seele, bitte du,
Geh, lasse dir den toten Jesum schenken,
O heilsames, o köstlichs Angedenken!