Nu vergeet ik alle politieke, wetenschappelijke, sociale, economische en religieuze stelsels. Ik heb alles verloren, alleen de liefde niet, en ik leef nog slechts als ik tegenover een ander ik. Ik vergeet zelfs onze multiculturele samenleving, ik vergeet alle idealen die met het sociale leven te maken hebben. Er is nog maar een ideaal over: ik tegenover ik, steeds weer en weer opnieuw beginnend. Ik beweer niet dat wetenschap niet belangrijk is, dat we niet onze geloofsovertuigingen kunnen hebben. Zelf heb ik welomschreven ideeën, ik heb de natuurwetenschap en de geesteswetenschap bestudeerd. Maar in het ogenblik dat ik daar sta, in de ontmoeting met een ander ik, vergeet ik al deze kennis en al deze absolute overtuigingen over de waarheid. Dat tegenover elkaar staan kan niet op schrift, dat kan niet per e-mail, dat kan niet via Facebook – dat kan alleen oog in oog.
Ik heb meer dan 25 jaar als arts gewerkt, gezeten aan een bureau, en ik heb patiënten gezien, elke dag, jaar in jaar uit. Steeds heb ik gepoogd elke patiënt als een ‘ik’ te ontmoeten, in de volle originele kracht van de ontmoeting, en getracht te vergeten wat ik op dat moment niet nodig had. Natuurlijk val je altijd toch weer uit deze originaliteit, steeds weer en weer, maar we kunnen altijd weer opnieuw beginnen.
Ik vergeet nu dus alle politieke, economische etc. vormen en ik beschouw een probleem van onze tijd dat een reusachtig probleem vormt in het sociale leven. Dan krijg ik nogal onconventionele ideeën vanuit deze ‘leegte’ van de herinnering. Natuurlijk zal de naïviteit op veel mensen werken als nogal krankzinnig, maar naar mijn overtuiging zullen we nooit en nooit sociale oplossingen vinden wanneer we doorgaan met proberen die te vinden langs de oude wegen van de economie, de politiek en de religie. We zullen ze nooit vinden wanneer we vanuit een overzichtelijk denken trachten tot oplossingen te komen, we zullen ze alleen vinden wanneer we in dat ene kernpunt beginnen. Ik weet heel goed dat er machtige mogendheden in de wereld zijn, die hun motieven hebben om bij het oude stramien te blijven en ik verwacht zeker niet dat mijn gezichtspunt de wereld zal overtuigen. Maar ik wil over deze dingen denken – het zijn immers ‘filosofische reflecties’, die ik hier schrijf.
Het reusachtige probleem waarover ik wil denken is het probleem van de migratie, op dit moment actueel door het enorme aantal bootvluchtelingen dat toevlucht zoekt tot Europa. Op 27 mei heeft de Europese commissie maatregelen gepubliceerd met betrekking tot migratie. Wanneer je ze leest dan klinken ze allemaal heel redelijk en het is duidelijk dat het een bijna onoplosbaar probleem vormt, omdat er vele duizenden migranten zijn die naar Europa komen. Het zijn meestal vluchtelingen die in grote nood verkeren, maar zoals altijd is en is geweest wordt deze situatie tegelijkertijd ook gebruikt door mensen met slechte intenties, die zich onder de migranten begeven en die allerlei misdaden begaan. Je zou dus kunnen zeggen dat we in Europa zelf wel genoeg problemen hebben, dat we niet voor al deze vluchtelingen kunnen zorgen, dat we ze van ons weg moeten houden.
Maar wat gebeurt er wanneer ik oog in oog met een vluchteling komt te staan? Hij of zij is ook een ‘ik’, is een menselijk wezen zoals ik er een ben. Er zijn films en boeken genoeg om in verhaalvorm te beleven in welke ellende vluchtelingen terecht kunnen komen – niet in de laatste plaats omdat ze verraden worden door de mensen die ze tegenkomen terwijl ze onderweg zijn. Wat als ik een vluchteling tegenkom op zijn weg naar een voorgestelde veiligheid? Wat als ik vergeet alle nationale, economische, religieuze, politieke theorieën, en wanneer ik alleen maar geconfronteerd ben met dit ik tegenover mij?
Wat als ik dan deze ervaring verruim tot alle ‘ikken’ die vluchten, aan welke kant ze ook staan?
Wat betekent het wanneer iemand door zeer zware omstandigheden heengaat en dan in een wereld komt waar hij op heeft gehoopt – en terug naar huis wordt gestuurd?
Ik weet dat dit niet een globaal en rationeel denken is, dat het naïef schijnt enzovoort … en ik weet ook dat vanuit een overzichtelijk denken in deze ik tegenover ik ontmoeting geen enkele oplossing lijkt te liggen. Maar hoe kunnen we ooit echte menselijke wezens worden, doordrongen met humaniteit, als we niet kunnen beginnen bij de individuele menselijkheid? Als we onze morele intuïties niet kunnen vinden in deze individuele menselijkheid om die dan te verwijden tot wereldvormen? Het gaat om het midden-deel van de drie idealen van de sociale hervorming: vrijheid, gelijkheid en broederlijkheid. Gelijkheid is hier dan niet in een juridische of politieke vorm gedacht, maar gedacht in de vorm van het individuele ik tegenover het individuele ik.
Vertrouwen. Tekening van Ruth FranssenVertrouwen door Mieke Mosmuller
