Ik heb vorige keer gesproken over kunstmatige intelligentie en bewustzijn en naderhand dacht ik: Het is natuurlijk wel de vraag: wat is eigenlijk bewustzijn? Daar is in de psychologie, in de geneeskunde, in het hersenenonderzoek over bekend maar het zal duidelijk zijn dat dat altijd uiterlijke waarnemingen zijn, die dan worden gecombineerd tot de conclusie dat er bewustzijn is. En je kunt je voorstellen dat je bepaalde verschijnselen hebt bij een levend wezen waarbij je een lijst hebt waarop je afgaat om te kijken: zijn de verschijnselen zodanig dat daar sprake is van bewustzijn of niet. Ik denk dat op die manier, wanneer je op die manier bewustzijn karakteriseert, dat je nooit kunt komen tot een werkelijk doorschouwen van de vraag: Is, heeft de kunstmatige intelligentie bewustzijn, of kan die dat krijgen, en wat is bewustzijn eigenlijk? Ik geloof, ben van mening, meen te weten, dat je het fenomeen bewustzijn alleen maar kunt leren kennen door menselijke zelfkennis, door zelfonderzoek. Maar dat wordt in de wetenschap niet erkend zou je kunnen zeggen. Integendeel, alles wat de mens in zichzelf vindt aan verschijnselen en daar conclusies aan verbindt, dat is bij uitstek niet wetenschappelijk, want daar kan natuurlijk het persoonlijke element altijd een zodanige rol spelen dat het dan voor die persoon misschien geldt, maar voor anderen niet. Dat is het grote probleem met de zelfkennis en toch beweer ik: Je kunt het bewustzijn niet leren kennen wanneer je het niet in jezelf ontdekt. Hoe wil je nu zeggen dat er een algemeen bewustzijn is, bijvoorbeeld een algemeen kosmisch bewustzijn bestaat? Wat bedoel je daar dan eigenlijk mee? Wat moet je je voorstellen, wanneer je het woord bewustzijn gebruikt? Wanneer je in jezelf opzoek gaat – en op zich is dat toch een methode die al heel lang bekend is – wanneer je in jezelf op zoek gaat, dan vind je op een gegeven moment – met de vraag naar wat is nou eigenlijk bewustzijn in mij- vind je jezelf met het besef van inhoud. Je leeft als mens in omstandigheden, je neemt alle mogelijke indrukken in je op, je verwerkt die, je hebt daar gedachten over, je hebt gevoelens, je hebt intenties. Al die dingen, die zijn er niet alleen, maar je weet ook dat ze er zijn, en je kunt als mens dan zelfs nog een stapje verder komen, namelijk dat je niet alleen weet wat er aan inhoud in jou aanwezig is, maar dat je ook nog weet dat jij het bent die die inhoud besef. Het is heel moeilijk om dat onder woorden te brengen want je kunt het eigenlijk alleen maar gewaarworden wanneer je in de meditatie gaat, in een overdenking en je probeert in jezelf te vinden. Natuurlijk weet ik wat bewustzijn is als mens. Daar heb ik geen psycholoog en geen hersenonderzoek bij nodig. Maar het wordt niet aanvaard wanneer ik dat gewoon als mens onder woorden zou brengen. Het moet een wetenschappelijk gehalte hebben. Dus je kunt dat eigenlijk in zelf onderzoeken alleen maar door een overdenking en een zelfbeschouwing vinden, maar dan kun je het eigenlijk niet zeggen. Ik wil het graag zeggen tegen u en op het moment dat ik het ga zeggen ontglipt het, omdat het namelijk iets is wat je, zodra je gaat spreken bijvoorbeeld op zich verliest. Natuurlijk verlies je je bewustzijn niet, maar je gaat met je bewustzijn helemaal op in wat je aan gedachten hebt en wat je wil zeggen en daarmee is datgene wat je gewaarbent aan bewustzijn eigenlijk verdwenen. Maar goed, ik ben toch aan het proberen een poging te doen en ik wilde zeggen of ik zou eigenlijk willen oproepen: Doe je ogen dicht, kijk wat is nu eigenlijk mijn bewustzijn? Dan zul je vinden dat het een soort licht is dat geworpen wordt op datgene wat er in jou aan innerlijke inhoud leeft. Op moment dat je je ogen opendoet is het zo dat er ook uiterlijke inhoud in je leeft. Maar het blijft iets wat in jezelf zich afspeelt, je kunt je bewustzijn niet uitstrekken buiten jezelf. Je hebt het als eigenheid, je hebt het als persoonlijke mogelijkheid en je bent er zo aan gewend dat als iemand je vraagt: Ja wat is nou eigenlijk bewustzijn? Dan kun je komen met een heel aantal kenmerken, maar je gaat dan voorbij aan het feit dat je als mens het bewustzijn in jezelf draagt. En wanneer je als mens er werkelijk toe komt om het – en het is helemaal niet zo moeilijk – om in jezelf het bewustzijn op het spoor te komen, dan merk je dat dat iets is wat eigenlijk op een fysiek wetenschappelijke wijze helemaal niet vast te leggen is. Je merkt dat je zintuigindrukken hebt, die word je je bewust, je merkt dat je gedachten hebt, die word je bewust, je zit vol met gevoelens, die word je je bewust, je wil van alles, dat word je je bewust. En dat alles samen maakt jouw bewustzijnsinhoud uit. Je kunt niet zeggen: Ja dat wordt natuurlijk door de wetenschap wel gedaan of geprobeerd althans, om het bewustzijn te koppelen aan de hersenfunctie. Maar wanneer je in jezelf op zoek gaat naar wat het bewustzijn is, dan kom je langzamerhand tot de beleving dat dat bewustzijn iets is wat helemaal niet voortkomt uit je lichamelijke functies. Dan zeg je misschien: Waarom zeg je dat? Hoezo, ik bedoel, je kunt net zo goed iets anders zeggen…  Maar dan kom je er achter dat bewustzijn iets is wat veel meer van buiten je lichamelijkheid komt dan eruit. Het is een licht dat op de inhoud van je zintuigindrukken, je gedachten, je gevoelens en je wilsimpulsen valt, wat je dus eigenlijk wanneer je wakker bent voortdurend erbij hebt. Je kunt het ook nog een beetje richten en je kunt zeggen: Ik wil meer bewust zijn wat ik denk, en op andere momenten wil ik meer bewust zijn wat ik voel. Maar je kunt dat bewust zijn niet in verband brengen met het zijn van je lichamelijkheid en wanneer je dat steeds meer en meer begint te beleven, dan voel je natuurlijk ook, dan beleef je ook, hoe groot het wonder is. Dat je niet alleen in een wereld leeft met allerlei indrukken, gedachten, gevoelens en wilsimpulsen, maar dat je er ook weet van hebt, dat je het echt beseft dat dat zo is. En je begint al te voelen dat er in de mens iets aanwezig is dat nog iets anders is dan de intelligentie, wat voortdurend licht werpt op alles wat de ziel, zeg ik dan maar, aan indrukken, gedachten, gevoelens, wilsimpulsen heeft. En hoe meer je dat in jezelf gewaarwordt, des te duidelijker wordt het dat een machine, een apparaat, zo’n bewustzijn niet kan hebben. Het zou mogelijk kunnen zijn dat met de definitie van bewustzijn – die ik niet paraat heb – dat met de definitie van bewustzijn je zou kunnen komen tot de conclusie dat ook kunstmatige intelligentie iets van bewustzijn heeft. Maar dat is een uiterlijke constatering. Je zou, wanneer je het zeker zou willen weten, zou je in de functies van het apparaat moeten kunnen doordringen en dan van binnenuit moeten kunnen gewaarworden wat daar nou eigenlijk precies gebeurt. Dat kunnen we niet, maar we kunnen wel zien en beleven wat er aan processen is in de kunstmatige intelligentie. Je kunt onder de indruk zijn van het feit dat je bijvoorbeeld de chat gpt een opdracht geeft, dat hij die opdracht uitvoert en nog iets verder gaat dan wat je eigenlijk gevraagd hebt en dat het dan ook nog erbij hoort, het is dan geen onzin. Dus dat zou je een indruk kunnen geven dat het ding weet wat het doet. Want dat is bewustzijn, dat het weet wat het doet. Maar op andere momenten is het heel duidelijk dat het ding helemaal niet weet wat het doet. En ik heb gedacht: Stel je voor dat je als mens een prachtige reis gaat maken langs de kastelen aan de Loire. Je hebt heel veel interesse in geschiedenis, in die kastelen, in hoe ze liggen, hoe ze ingericht zijn, wat daar allemaal zich heeft afgespeeld. Maar ook in de natuur die daar omheen ligt, de rivier die daar stroomt, misschien ook nog in de wijngaarden die daar liggen, de romantische hotels die je kunt bezoeken, de typisch Franse restaurants die langs de weg liggen. Je maakt zo’n reis en je bent vervuld in je bewustzijn van je gedachten, je gevoelens en je wilsimpulsen, van hoe geweldighet  daar is. Nu heb je ook nog een schrijverstalent en je komt thuis en je schrijft een boek over het reizen langs de Loire en je probeert dat wat je daar beleefd hebt allemaal in dat boek tot uiting te brengen. Dat boek wordt uitgegeven, andere mensen kopen dat boek, gaan op grond van wat daarin staat zelf op reis langs de Loire, zoeken die hotels, zoeken die kastelen, lezen over de geschiedenis. Dan hebben ze natuurlijk hun eigen bewustzijn van wat zo’n reis langs de Loire is. Zo iemand heeft ook wel weer een iets andere kijk, die heeft misschien wat minder interesse in de geschiedenis en wat meer in de wijnvelden, heeft misschien meer zin om wijnkastelen te bezoeken dan historische kastelen. Schrijft dus een iets ander boek en zo kun je je voorstellen dat laten we zeggen 13 mensen een reis langs de Loire maken, die zijn allemaal buitengewoon begaafd en schrijven een boek. Die boeken komen op internet, volledig met hun inhoud en je kunt dan dus op een gegeven moment aan de chat GPT vragen: Kun je me die 13 boeken samenvatte? Kun je het belangrijkste eruit halen, zodat ik uit al die reizen het allerbeste kan putten en dan zelf op reis kan gaan?  Dan kan hij doen. Maar denk je nou dat als hij dat doet, dat je dan iets hebt van die beleving van die mensen die die reizen gemaakt hebben, die die boeken hebben geschreven? Niets natuurlijk. Die mensen hebben nog hun ziel en zaligheid daarin gelegd bij het schrijven. Maar nu wordt het een synthese van verschillende reizen en natuurlijk, het kan zijn dat je dat heel goed kunt gebruiken als je zelf die reis gaat maken. Maar als je die reis niet gaat maken dan heb je dus in feite niets, want dat wat het oorspronkelijk in die boeken had, omdat die mensen dat geschreven hebben met hun hele gemoed en volle bewustzijn, dat valt af en als je dat niet begrijpt – ja dan kun je zeggen: Ach, we hebben dat eigenlijk helemaal niet meer nodig, al die mensen die syntheses schrijven en die zo goed weten hoe ze het allemaal moeten zeggen, dat hebben we helemaal niet nodig, we vragen het gewoon aan het apparaat en die doet het wel voor ons. Dat is natuurlijk in de wetenschap precies hetzelfde.

Wat ik uit al deze gedachten ook heb opgemaakt is de vraag: Hoe moet er ooit een intelligentie bestaan die niet de beschikking heeft over zintuigen? Want hoe wil je nou beweren dat het apparaat die levende zintuiglijke ervaringen heeft die die mensen gehad hebben toen ze die reis langs de Loire hebben gemaakt? Die hebben het allemaal gezien, geroken, gevoeld, geproefd. Dat was hun bewustzijn wat dat heeft meegemaakt. Dat apparaat heeft die mogelijkheid helemaal niet en ik heb toen aan die zelfde chat GPT gevraagd: Hoe wordt dat nou met een robot? Die moet gaan lijken op een mens. Heeft die dan ook zintuigindrukken? Ja ik kan natuurlijk niet zeggen dat ik dan opeens die chat GPT helemaal vertrouw, maar goed ik kreeg wel antwoord en dat was het volgende. Nee, een robot heeft geen zintuigen zoals de mens, maar wel sensoren. Fotocamera’s in plaats van ogen, microfoons in plaats van oren, gassensoren in plaats van reukorganen, druksensoren in plaats van tastorganen en zo moet vanuit die sensoren die gecombineerd worden tot handeling worden overgegaan. Ja wat een arme drommel is zo’n robot! We kunnen ons daar weer van losmaken want we kunnen zeggen: Het is gewoon een machine. Maar de vraag is wel: Wat doen wij mensen eigenlijk met deze creaties, met iets waarvan we zeggen dat het intelligent is, terwijl we toch weten dat intelligentie samenhangt met uiterlijke waarneming of innerlijke waarneming en denken? En wat wordt dat voor een intelligentie, als het hele zintuiglijke bestaan afvalt? Dat waren mijn gedachten in de laatste week. En ja, als ik dan al die informatie tot me neem ik neem niet zo heel veel tot me, maar wel het een en ander, waarin gezegd wordt dat dit de mensheid 4.0 moet worden, dan vraag ik me wel af: Heb je dan helemaal geen besef van wat een mens eigenlijk is? Dat kan helemaal niet! We moeten als mensen en dat vind ik echt, we moeten ons verdiepen in de specifiek menselijke kant van de intelligentie. En vandaag was dat voor mij bewustzijn en zintuigen.