Ik heb vorige keer gezegd, alles blijft altijd hetzelfde. Het is natuurlijk duidelijk dat dat niet over de inhoud gaat, want inhoudelijk zijn er natuurlijk voortdurend hele grote verschillen, maar de wijze waarop de inhoud tot stand komt, die is altijd hetzelfde. En het maakt dan eigenlijk helemaal niet uit wie bepaalde handelingen verricht of daden initieert.

De bron waaruit dat voortkomt is toch altijd hetzelfde. En natuurlijk zijn er verschillen in de zin van dat mensen verschillende karakters hebben en verschillende temperamenten, en daardoor is er schijnbaar wel verschil. Maar we lopen op het ogenblik in een val, zou je kunnen zeggen, die helemaal niet gezien wordt.

Wanneer je als mens, mensje, geboren wordt op aarde, dan ben je beslist geen onbeschreven blad, zoals dat vanuit de gewone wetenschap gezien wordt, dat blad is wel degelijk door een ver verleden beschreven, maar je komt natuurlijk in een hele nieuwe wereld en je moet je daarin inleven, inwerken, en daarvoor moet je natuurlijk heel langzamerhand gewend raken aan die wereld waarin je dan geboren bent. En dat duurt een hele tijd, je bent heel lang bezig met het oefenen van je zintuigen, later met het oefenen van je geheugen, met het opnemen van alle mogelijke kennis, en dan wanneer je misschien naar de universiteit gaat, dan gebruik je al de verworven begrippen en denkwijzen om datgene wat de wetenschap jou te bieden heeft op te nemen, en het lijkt alsof dat het hele leven zo door kan gaan. En dat is eigenlijk vergelijkbaar met de situatie waarin wij als mensheid verkeren, het lijkt alsof de mensheidsontwikkeling altijd zo geweest is zoals die is, en ook altijd zo door kan gaan zoals die is, en dan kun je natuurlijk op een gegeven moment zeggen, nou ja goed, we hebben techniek, en we kunnen daar een mooi staaltje vooruitgang mee leveren, en dan wordt het allemaal anders, maar het wordt natuurlijk helemaal niet anders, want datgene wat die techniek te bieden heeft, berust ook weer op dat alles altijd hetzelfde blijft.

Als je dus als mens je ontwikkeld hebt, laten we zeggen zo tot je 28ste jaar, dan breekt er een tijd aan waarin je, denk ik, toch allemaal wel geleidelijk aan begint te beleven, dat je aan een soort van grens komt, alleen wordt daar de aandacht niet op gevestigd, niemand zegt je dat het zo is, en niemand verklaart je wat er nou eigenlijk precies gebeurt, maar er gebeurt iets, en wanneer je dan nog een aantal jaren later in je leven bent, dan zou je eigenlijk moeten merken dat je in het denken, met name waar je toch je bewustzijn hebt, dat je daar voortdurend doorgaat met het combineren van alle begrippen, alle meningen, alle oordelen die je verworven hebt, en dat je de kracht mist om echt vernieuwend in jezelf te denken. Dat zou je eigenlijk moeten merken, en volgens mij merk je dat ook, alleen nogmaals, je wordt er niet op gewezen, dus je kunt het wel merken, maar je leeft er dan toch overheen. Dat is wat in de grote mensheidsontwikkeling nu ook aan de hand is.

We hebben een geweldige geschiedenis van ontwikkeling van wetenschappen en cultuur, en ook dat komt op een punt waar de vernieuwing niet meer mogelijk is. Je kunt wel nieuwe ontdekkingen doen, je kunt geweldige vooruitgang boeken bijvoorbeeld in de gespecialiseerde geneeskunde, maar als je gaat kijken, dan zie je dat dat allemaal toch berust op een andere manier bij elkaar leggen van de begrippen die er al zijn, en de waarnemingen die er al zijn. Ik weet niet of het duidelijk wordt wat ik zeg.

Er komt een grens aan wat met dat historisch geweldig ontwikkelde denken tot stand kan worden gebracht. Nou, dan hebben we toch de techniek, en die kan het van ons overnemen, maar het interessante is dat je in de technische ontwikkeling, in de ontwikkeling van de artificial intelligence, ook ziet dat die grens bereikt wordt. Ik vond dat buitengewoon interessant, en ook in zekere zin bevredigend, om te lezen dat de chat-GPT, dat daar de data op een gegeven moment allemaal erin zitten, en dat er dus eigenlijk niks nieuws meer bij kan, behalve wanneer bepaalde auteursrechtengrenzen worden doorbroken, maar in feite komt er een moment dat zo’n systeem alles wat er te vinden is op internet in zich draagt, en degene die dat artikel schreef, die wees erop, ik ben helaas vergeten wie dat was, maar die wees erop dat wanneer het dan verder gaat, dat je dus dan toch buiten de gestelde grenzen van de data doorgaat met chat-GPT, dat die dan begint onzin te verkopen.

Nou, dat kennen we denk ik allemaal wel als je dat systeem gebruikt, dat je tot een bepaalde grens kunt gaan, als je verder gaat, als je in een gebied komt waar die geen gegevens van heeft, dan blijft die wel antwoorden, maar dan wordt het onzinnig. Dus ook in de techniek is die grens er. Je kunt op een gegeven moment, al heb je nog zoveel gegevens, niet verder gaan met het combineren en het weet hebben daarvan dan in een zekere volmaaktheid.

En wanneer die bereikt is, dan is er nog maar één weg en dat is het decadent worden daarvan. Dan gaat het niet meer omhoog, maar dan gaat het omlaag. Naar mijn mening zien we dat ook in de klassieke muziek.

Ik heb dat zo beleefd tenminste, dat er een soort grens komt op een gegeven moment in de negentiende eeuw aan wat de muziek nog aan vernieuwing kan brengen en dat er eigenlijk dan iemand zou moeten komen die vanuit een andere inspiratiebron componeert, waardoor dan een omslag in die muziek komt. Nou, we hebben natuurlijk in de twintigste eeuw heel veel ander soort klassieke muziek beleefd. Ik weet nog dat ik in mijn jongere jaren die muziek beleefde als door een orkest gespeelde verkeersopstoppingen.

Dat geldt natuurlijk niet voor alle muziek, maar ik heb daar wel heel veel last van gehad. En op een gegeven moment, ik heb als kind op zondag altijd op de achtergrond een Wagner muziek gehoord, omdat dat een operaochtend was ofzo op de radio, en ik vond dat helemaal niks. Ik vond dat zo dramatisch en vervelend eigenlijk, maar ja, het was natuurlijk ook achtergrond.

En later, toen ik de anthroposofie leerde kennen, las ik bij Rudolf Steiner dat hij daar eigenlijk toch iets heel anders over vertelt. En toen op een gegeven moment in Amsterdam een uitvoering kwam van Wagner’s Parsifal, zijn we daar toch naartoe gegaan. En ik herinner me nog dat ik daar in die rij zat en dat het orkest begon te spelen, en dat ik dacht, ja, dit is nou vernieuwing van de muziek.

En dat is het natuurlijk ook niet helemaal, maar wat een ongelooflijke werking op je levenskracht. Daar voel je dus even wat er zou kunnen gebeuren, wanneer in de mensheidsontwikkeling zo’n omslag zou doorzetten. Die heeft niet doorgezet.

Misschien luister ik verkeerd, heb ik de bronnen niet juist, maar ik geloof het niet. Bij Wagner is iets te horen, en Rudolf Steiner zegt bij Bruckner en bij Mahler is dat ook zo, daar is iets te horen wat in de tijd daarvoor niet voorkwam. Daar berustte natuurlijk ook kritiek op, die deze componisten kregen, want die deden iets, ja, wat eigenlijk niet voorkwam.

Dat vind ik een voorbeeld voor wat er in ons denkvermogen zou moeten plaatsvinden. Wij moeten een weg vinden om ons denkvermogen zo te scholen dat het zich vernieuwt. We zullen dezelfde begrippen hebben, maar de wijze waarop we ze dan zullen hanteren, die zal vernieuwd zijn.

En dan houdt het hier en daar op met de decadentie. Wanneer we de situatie in het Midden-Oosten zien, dan kun je aan de ene kant zeggen, nou, dat is natuurlijk helemaal niet altijd hetzelfde, want het is vrij uniek wat daar gebeurt, in ieder geval hoe het gebeurt. Maar je ziet natuurlijk tegelijkertijd dat het toch echt decadentie is, waardoor zo’n oorlog ontstaat en ook zich voortzet.

Dat zou in de mensheidsontwikkeling zo niet meer moeten gebeuren. En ja, ik blijf daarvoor pleiten dat mensen inzien dat een verandering in de wereld niet anders mogelijk is dan dat in het denken de vernieuwende kracht gezocht wordt. En je hoeft niet het wiel uit te vinden, want dat is al uitgevonden.

Dat vind je in de literatuur die rijkelijk aanwezig is van Rudolf Steiner, daarin, en ook in mijn eigen boeken, daarin vind je genoeg aanwijzingen met betrekking tot hoe je het denken zo zou kunnen ontwikkelen dat er een vernieuwing mogelijk wordt. Dat er nieuw leven in komt en dan vanuit dat nieuwe leven in het denken een totaal ander zicht op mens en wereld ontstaat. Tot zover maar weer.